पूर्वीय दर्शनका सकारात्मक मूल्य र वैज्ञानिक समाज निर्माण
नेपाल हजारौँ वर्ष पुरानो सभ्यता, संस्कृति र विविध दर्शनहरूको संगमस्थल हो। यहाँ वैदिक, बौद्ध, किराँत, तान्त्रिक तथा अन्य अनेक आध्यात्मिक र सांस्कृतिक परम्पराले समाजलाई विभिन्न रूपमा प्रभावित गरेका छन्। यिनै परम्परामध्ये बौद्ध दर्शन, ताओवाद र हिन्दू दर्शनले मानव सभ्यतामा गहिरो प्रभाव पारेका छन्। यद्यपि कुनै पनि दर्शन वा परम्परालाई पूर्ण वा त्रुटिरहित मान्न सकिँदैन। प्रत्येक दर्शनमा समयअनुसार पुनर्व्याख्या गर्नुपर्ने पक्ष पनि हुन्छन् र आज पनि उपयोगी रहेका सकारात्मक मूल्यहरू पनि छन्। त्यसैले आधुनिक नेपालले पूर्वीय दर्शनका सकारात्मक मूल्यहरू आत्मसात् गर्दै विभेदकारी सामाजिक संरचनाको अन्त्य गरी वैज्ञानिक, समतामूलक र मानवीय समाज निर्माणको दिशामा अघि बढ्न आवश्यक छ।
बौद्ध दर्शनले करुणा, मैत्री, अहिंसा, प्रज्ञा र मध्यम मार्गको शिक्षा दिन्छ। बुद्धले मानिसको मूल्य जन्मबाट होइन, कर्म र आचरणबाट निर्धारण हुने बताएका छन्। दुःखको कारण अज्ञान, लोभ र घृणा हुन् भन्ने बुद्धको विश्लेषण आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। सामाजिक विभेद, हिंसा र शोषणको अन्त्य गर्न करुणा र विवेकको आवश्यकता आज पनि उत्तिकै छ। त्यसैले बौद्ध दर्शनले समानता र मानव मर्यादाको आधार निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ।
ताओवादले प्रकृतिसँगको सन्तुलन, सरल जीवन, संयम र अनावश्यक प्रतिस्पर्धाबाट मुक्त जीवनको शिक्षा दिन्छ। आधुनिक संसार उपभोगवाद, वातावरणीय संकट र मानसिक तनावबाट ग्रस्त भइरहेका बेला ताओवादको सन्तुलनको अवधारणा अत्यन्त उपयोगी देखिन्छ। विकास भनेको केवल आर्थिक वृद्धि मात्र होइन; प्रकृति, समाज र मानिसबीचको सन्तुलन पनि हो भन्ने सन्देश ताओवादले दिन्छ।
हिन्दू दर्शन अत्यन्त विशाल र बहुआयामिक परम्परा हो। उपनिषद्, वेदान्त, योग, सांख्य, न्याय तथा अन्य धाराहरूले आत्मज्ञान, सत्य, आत्मअनुशासन, नैतिकता र लोककल्याणलाई महत्त्व दिएका छन्। “वसुधैव कुटुम्बकम्” अर्थात् सम्पूर्ण संसार एउटै परिवार हो भन्ने आदर्श मानव एकताको उत्कृष्ट उदाहरण हो। तर हिन्दू समाजको ऐतिहासिक विकासक्रममा विकसित जाति व्यवस्थाले जन्मका आधारमा मानिसलाई विभाजन गर्ने र असमानता कायम गर्ने संरचना पनि निर्माण गर्यो। यसले लाखौँ मानिसलाई अवसर, सम्मान र अधिकारबाट वञ्चित बनाएको ऐतिहासिक यथार्थलाई इन्कार गर्न सकिँदैन।
नेपालको संविधानले सबै नागरिकलाई समान अधिकार दिएको छ र जातीय छुवाछुत तथा विभेदलाई कानुनी रूपमा निषेध गरेको छ। तर कानुन परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुँदैन। समाजको सोच, संस्कृति र व्यवहार पनि बदलिनुपर्छ। विद्यालय, परिवार, धार्मिक संस्था, राजनीतिक दल र सञ्चारमाध्यम सबैले समानता र मानव मर्यादाको संस्कृति निर्माणमा भूमिका खेल्नुपर्छ।
वैज्ञानिक समाज भन्नाले धर्म वा संस्कृतिको विरोध गर्ने समाज होइन। वैज्ञानिक समाज भन्नाले प्रमाण, तर्क, अनुसन्धान, मानव अधिकार र समान अवसरका आधारमा निर्णय गर्ने समाज हो। यस्तो समाजमा कुनै पनि व्यक्तिको मूल्याङ्कन जन्म, जात, लिङ्ग वा समुदायका आधारमा होइन, उसको क्षमता, मेहनत र योगदानका आधारमा गरिन्छ। विज्ञानले अन्धविश्वास हटाउँछ भने नैतिक दर्शनले मानवता र जिम्मेवारीको भावना विकास गर्न सहयोग गर्छ। यी दुवैको समन्वय आधुनिक समाज निर्माणका लागि आवश्यक छ।
सामाजिक रूपान्तरण केवल कानुन परिवर्तन गरेर सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि शिक्षा, आर्थिक अवसर, सामाजिक चेतना र राजनीतिक इच्छाशक्ति आवश्यक हुन्छ। विद्यालयमा वैज्ञानिक सोच र मानव अधिकारसम्बन्धी शिक्षालाई बलियो बनाउनुपर्छ। सबै समुदायका नागरिकलाई गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र न्यायमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ। विभेदको अन्त्यका लागि कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयनसँगै सामाजिक अभियान पनि सञ्चालन गर्नुपर्छ।
क्रान्तिकारी रूपान्तरण (Radical Transformation) भन्नाले हिंसात्मक परिवर्तन होइन। यसको अर्थ समाजका अन्यायपूर्ण र विभेदकारी संरचनामा गहिरो, दिगो र आधारभूत परिवर्तन गर्नु हो। यस्तो परिवर्तनले मानिसको चेतना, राज्यका नीति, आर्थिक अवसर, शिक्षा प्रणाली र सामाजिक सम्बन्धमा समानताको आधार स्थापित गर्नुपर्छ। परिवर्तनको केन्द्रमा मानव मर्यादा, सामाजिक न्याय र लोकतान्त्रिक मूल्य रहनुपर्छ।
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक राष्ट्र हो। यही विविधता हाम्रो शक्ति हो। यदि हामीले पूर्वीय दर्शनका सकारात्मक मूल्य—बुद्धको करुणा, ताओवादको सन्तुलन र हिन्दू दर्शनका सत्य, आत्मअनुशासन तथा लोककल्याणका आदर्श—लाई आधुनिक विज्ञान, लोकतन्त्र, मानव अधिकार र सामाजिक न्यायसँग जोड्न सक्यौँ भने नेपालको विकासको नयाँ आधार तयार हुनेछ।
अन्ततः समाज परिवर्तनको आधार घृणा होइन, चेतना हो; प्रतिशोध होइन, न्याय हो; विभाजन होइन, सहकार्य हो। इतिहासबाट शिक्षा लिँदै, सकारात्मक मूल्यहरूलाई आत्मसात् गर्दै र विभेदकारी संरचनालाई सुधार्दै मात्र समतामूलक, समावेशी, वैज्ञानिक र समृद्ध नेपालको निर्माण सम्भव छ। यही नै आजको पुस्ताको ऐतिहासिक जिम्मेवारी र भविष्यप्रतिको प्रतिबद्धता हो।
